Ambrosian Liturgy of the Hours in latin: chapter II

Caput II
DE SANCTIFICATIONE DIEI SEU DE VARIIS HORIS LITURGICIS

I. DE VESPERIS ET LAUDIBUS MATUTINIS IN GENERE

35.  Vesperae, ut preces vespertinae, et Laudes, ut preces matutinae, duplex cardo sunt Officii cotidiani; quare Horae praecipuae habendae sunt, et ita celebrandae. «Qui enim sensum hominis gerens - dicit S. Ambrosius - non erubescat sine psalmorum celebritate diem claudere, cum aliam minutissimae aves sollemni devotione et dulci carmine ortus dierum ac noctium prosequantur?» (1).

36. Maximi ergo faciendae sunt Vesperae et Laudes matutinae, ut oratio communitatis christianae, earumque celebratio publica vel communis foveatur praesertim apud eos qui communem vitam agunt. Immo earum recitatio commendetur etiam singulis fidelibus qui celebrationem communem participare nequeunt.

II. DE VESPERIS IPSIS

37. Vesperae celebrantur cum «advesperascit et inclinata est iam dies» (Lc 24,29), ut «de iis quae in ipsa data sunt nobis, aut recte a nobis gesta sunt, persolvantur gratiae» (2). Redemptionem enim recolimus per orationem quam «sicut incensum in conspectu Domini» dirigimus et in qua «elevatio manuum nostrarum» fit «sacrificium vespertinum» (3). Hoc autem «de illo quoque vero sacrificio vespertino sacratius intelligi potest, quod vel vespere a Domino Salvatore cenantibus Apostolis traditur, cum initiaret Ecclesiae sacrosancta mysteria; vel quod ipse die postero sacrificium vespertinum, in fine scilicet saeculorum, elevatione manuum suarum pro salute totius mundi oblatus est Patri» (4).

a) De lucernario

38. Magnum momentum sive spiritale sive pastorale habet lucernarium, quo incipiunt Vesperae. In hac enim hora, ut ad lucem, quae nescit occasum, spem convertamus, «oramus ac petimus ut super nos lux denuo veniat, Christi precamur adventum, lucis aeternae gratiam praebiturum» (5); et cum Ecclesiis orientalibus consonamus, invocantes «Lumen hilarum sanctae gloriae aeterni Patris caelestis, beatum Iesum Christum; ad occasum solis perducti, videntes lumen vespertinum, canimus Patrem et Filium et Spiritum Sanctum Deum».

39. Ad lucernarium, in celebratione publica vel communi cui sacerdos vel diaconus praesidet, celebrans salutat populum: Dominus vobiscum, eique respondetur: Et cum spiritu tuo. In celebratione a solo vel absente sacerdote seu diacono, incipit lucernarium:

V. Domine exaudi orationem nostram.
R. Et clamor noster ad te perveniat.

Deinde, etiam in recitatione a solo, dicitur modo responsoriali lucernarium ipsum; pro qualitate diei vel temporis vel festis indicatum (cfr. nn. 251, 252). In celebratione vero publica, cum ritu lucis et incensi, infra n. 256 describendo, compleatur.

Initio autem Vigiliae paschalis, sollemnius fit lucernarium, ut in Missali describitur.

b) De hymmo et psalmodia

40. Deinde dicitur hymnus congruus. Hymnus ita instruitur ut de suum Horae vel festo velut colorem et, praecipue in celebratione cum populo, initium facilius et iucundius orationi praebeat (6). Diebus per annum semper eligi potest hymnus S. Ambrosii Deus creator omnium (7).

41. In dominicis Quadragesimae et Paschalis ternporis, in oetavis Nativitatis Domini et Paschatis, in feriis de Exceptato et in hebdomada in Authentica, necnon in aliquibus sollemnitatibus et festis, statim post hymnum dicitur responsorium, «in choro» olim nuncupatum, utpote quod sensum celebrationis exprimat.

42. Post hymnum vel, si occurrat, post responsorium in I Vesperis, quando celebratio fit de sanctis, notitia de iisdem declaratur (8).

43. Deinde fit psalmodia quae, nisi aliter suo loco notetur, sequenti modo instruitur:

a) in dominicis, in feriis et memoriis psalmodia constat duobus psalmis, vel duobus incisis psalmi longioris, cum suis antiphonis, ad normam nn. 122 - 126.
b) In sollemnitatibus et festis psalmodia constat uno psalmo cui adiunguntur psalmi 133 et 116, cum unica antiphona et sub unica doxologia: «Gloria Patri. »

Absoluta psalmodia, dicitur oratio I, quae in feriis «per annum» sumitur e psalterio. In officio de sanctis, nisi adsit propria, sumitur e communi quando celebratio est sollemnitas vel festum; e psalterio quando celebratio est memoria (9).

44. Postea, praeterquam in feriis VI Quadragesimae et in hebdomada in Authentica, sollemniter cum sua antiphona dicitur canticum evangelicum B. Mariae V. Magnificat (cfr. n. 142). Quod canticum, saeculari et populari usu Ecclesiae confirmatum, laudem redemptionis, gratiarum actionem et spiritum evangelicae beatitudinis exprimit. Post «Gloria Patri. ..» et ante antiphonam primus eiusdem Cantici versiculus semper iteratur. Antiphona indicatur pro qualitate dici, temporis vel festi.

Repetita antiphona, ter dicitur Kyrie eleison, deinde oratio II, quae pro feriis ordinariis invenitur in Psalterio, pro aliis diebus in Proprio, vel si officium est de sancto deficiente oratione propria, sumitur e communi.

c) De commemoratione baptismali vel de laude sanctorum

45. Post vero canticum evangelicum et orationem peragitur, praeterquam per hebdomadam in Authentica, commemoratio baptismalis. In sollemnitatibus autem et festis sanctorum, loco commemorationis baptismalis, laus sanctorum psallenda celebratur.

d) De intercessionibus et dimissione

46. Post commemorationem baptismalem vel post laudem sanctorum, fiunt incercessiones de quibus infra, nn. 185-194 (cfr. n. 253).

Intercessiones concluduntur oratione dominica ab omnibus dicta vel cantata (cfr. infra nn. 195-197).

47. Deinde, si praeest sacerdos vel diaconus, ipse populum dimittit per salutationem Dominus vobiscum et benedictionem ut in Missa, quam sequitur invitatio Procedamus cum pace. R. In nomine Christi. Secus celebratio concluditur aut per V. Benedicat et exaudiat nos Deus. R. Amen, aut per V. Sancta Trinitas nos semper salvet et benedicat. R. Amen.

48. In primis Vesperis Nativitatis Domini, Epiphaniae et Pentecostes, post hymnum et responsorium, in choro leguntur quattuor lectiones cum suis psalmellis et orationibus, quod laudabiliter fit etiam extra chorum; deinde dicitur Missa de Vigilia usque ad communionem inclusive; post communionem, omissis psalmis et orationibus, dicitur Magnificat cum sua antiphona. Post Magnificat, omissa commemoratione baptismali, dicitur oratio post communionem et fit dimissio ut in Missali.

Item singulis VI feriis Quadragesimae, post hymnum et ante psalmodiam, in choro leguntur duae lectiones cum suis psalmellis et orationibus; quod laudabiliter fit etiam extra chorum.

Feria V in Cena Domini, post hymnum et responsorium et ante psalmodiam, celebratur Missa, ut suo loco in Missali indicatur.

Sicubi, pro opportunitate vel occasione celebrationis verbi Dei, lectionem vel lectiones cx Scriptura Sacra in Vesperas inserere placuerit, procedi potest sicut in feriis VI Quadragesimae, ut supra.

III. DE LAUDIBUS MATUTINIS

49. Laudes matutinae ad sanctificandum tempus matutinum destinantur et ordinantur, sicut ex multis earum patet elementis, quia vehementer sponsa gratissima nos hortatur Ecclesia, ut diem semper inchoamur a laude.

«Cum ergo tanta Ecclesiae gratia, tanta nos praemia devotionis invitent, praeveniamus orientem solem, occurramus ad eius ortus, antequam dicat: Ecce adsum. Vult se praeveniri Sol iustitiae, et ut praeveniatur, exspectat... Mane festina, et ad Ecclesiam defer primitias pii voti; et postea si vocat saecularis necessitas, securus procedes ad actus tuos» (10).

50. Haec hora praeterea, quae nova luce diei recurrente persolvitur, resurrectionem revocat Domini Iesu, qui est lux vera, illuminans omnes homines (cfr. Io 1,9) et «sol iustitiae» (Mal 4,2), «Oriens ex alto» (Lc 1,78). Quapropter bene intellegitur sancti Cypriani monitum «Mane orandum est, ut resurrectio Domini matutina oratione celebretur» (11).

51. Laudes matutinae incipiunt a versu introductorio Deus, in adjutorium meum intende. R.. Domine, ad adiuvandum me festina, Gloria Patri cum Sicut erat et Alleluia (Tempore Quadragesimae loco Alleluia dicitur: Laus tibi Domine, Rex aeternae gloriae).

52. Denique, praeterquam in hebdomada in Authentica, sollemniter eum sua antiphona dicitur canticum evangelicum Zachariae Benedictus. Quod canticum ex traditione universali mane celebrat Christum qui venit ut illuminaret eos «qui in tenebris et in umbra mortis sedent» et faceret «redemptionem plebi suae». Antiphona indicatur pro qualitate diei, temporis vel festi. Repetita antiphona, ter dicitur Kyrie eleison (cfr. n. 142).

Deinde, post invitatorium Oremus, quo ad aliquid spatii silentii orantis introducitur, dicitur oratio I, quae pro feriis ordinariis invenitur in Psalterio, pro aliis diebus in Proprio vel in Communi (12). In Dominicis Paschalis Temporis, Adventus et Nativitatis, in Octavis Nativitatis Domini et Paschatis necnon in aliquibus sollemnitatibus et festis, post orationem I, proponitur Antiphona quae «ad Crucern» vocatur, per quam Crux honoratur velut Christi Paschatis gloriosum signum et sollemniter ad Laudum psalmodiam introductio efficitur. Haec sollemnis proprietas maxime patet si ritus quoque pertinens celebratur, infra n. 256 descriptus. Antiphonam oratio propria sequitur, stricte connexa.

53. Postea fit psalmodia. In primis dicitur cum sua antiphona canticum ex Vetere Testamento. Sequuntur item cum sua antiphona psalmi laudativi (13).

Denique psalmus matutinus, directus nuncupatus, qui de more ab omnibus communiter et non alternatim dicitur.

Canticum ex Vetere Testamento et psalmi laudativi pro sollemnitatibus et festis inveniuntur in Ordinario, pro dominicis, feriis et memoriis sanctorum in PsaIterio. Absoluta psalmodia, dicitur oratio II, quae in feriis ordinariis et memoriis invenitur in Psalterio, pro allis diebus in Proprio vel in Communi.

54. Deinde dicitur hymnus congruus. Hymnus indicatur pro qualitate Officii de tempore vel de festo.  Diebus per annum, semper eligi potest hymnus S. Ambrosii Spiendor Paternae gloriae (14).

55. Postea fiunt acclamationes ad Christum Dominum, quia, ut dicit S. Ambrosius, «si hunc solem praeveneris antequam iste surgat, adspicies Christum illuminantem: ipse prius in tui cordis illucescit arcano» (15),

Acclamationes concluduntur oratione dominica quae ab omnibus dicitur vel canitur (16) (cfr. nn. 252 - 253).

56. Deinde, si praeest sacerdos vel diaconus, ipse populum dimittit per salutationem Dominus vobiscum et benedictionem ut in Missa, quam sequitur invitatio Procedamus cum pace. R.. In nomine Christi. Secus celebratio concluditur aut per V. Benedicat et exaudiat nos Deus. R. Amen, aut per V. Sancta Trinitas non semper salvet et benedicat. R. Amen.

IV. DE OFFICIO LECTIONIS

57. Officium lectionis eo spectat ut uberior meditatio sacrae Scripturae, auctorumque spiritalium optimae paginae proponantur populo Dei, praecipue autem iis qui modo peculiari sunt Domino consecrati. Etsi enim ditior sacrae Scripturae cursus in Missa cotidiana legitur, thesaurus ille revelationis et traditionis qui in Officio lectionis continetur, in magnum spiritus profectum cedet.

«Haec enim est Scriptura divina, habens in se sensus profundos et altitudinem propheticorum aenigmatum in quod mare plurima introierunt flumina» (17), id est textus a diversis auctoribus e genere vario conscripti. Unde sine fine est et iucundissima huius maris exploratio; quinimmo paradisus in terris, ubi Dominus invenitur: «Nunc deambulat in paradiso Deus, quando divinas Scripturas lego» (18),

58. Cum vero oratio comitari debeat «sacrae Scripturae Iectionem ut fiat colloquium inter Deum et hominem, nam illum alloquimur cum oramus, illum audimus cum divina legimus oracula» (19), ideo Officium lectionis constat etiam hymno, Cantico Danielis, vel, cum occurrat, responsorio, psalmis, oratione aliisque formulis, et indolem prae se fert verae orationis.

59. Officium lectionis, ex Constitutione Sacrosanctum Concilium, «quamvis in choro indolem nocturnae laudis retineat, ita accommodetur ut qualibet diei hora recitari possit et psalmis paucioribus lectionibusque Iongioribus constet» (20).

60. Ii ergo qui iure suo peculiari debent, et ii qui laudabiliter volunt huic officio indolem nocturnae laudis servare, sive id dicunt noctu sive summo mane et ante Laudes matutinas, hymnum qui huic fini destinatur seligunt. Praeterea, pro quibusdam diebus, animadvertenda sunt quae nn. 71-74 de vigiliis dicuntur.

61. Firma praedicta dispositione, Officium lectionis qualibet diei hora recitari potest, semper tamen tempore quod decurrit a Vesperis primis vel praecedentis diei ad Vesperas secundas vel sequentis dici.

62. Officium lectionis incipit a versu introductorio Deus, in adiutorium, cum Gloria Patri, Sicut erat et Alleluia (Tempore Quadragesimae loco Alleluia dicitur: Laus tibi Domine, Rex aeternae gloriae).

63. Deinde dicitur hymnus, qui de more eligitur aut ex serie nocturna, ut supra, n. 60, indicatur, aut ex serie diurna, prout veritas temporis postulat.

64. Post hymnum dicitur Canticum trium puerorum e libro Danielis (Dan 3,52-56), quod aptum est cordibus erigendis ad Deum altissimum, principium salutis et fontem veritatis aeternae. In dominicis Adventus, Nativitatis, quadragesimalis et paschalis ternporis, in feriis de Exceptato, in hebdomada in Authentica, in Octavis Nativitatis Domini et Paschatis necnon in aliquibus sollemnitatibus et festis, loco Cantici dicitur responsorium post hymnum, ut sensus celebrationis clarius et vehementius exprimatur.

65. Sequitur psalmodia, quae in sollemnitatibus, in festis, in feriis de Exceptato, in diebus infra octavam Nativitatis et in hebdomada in Authentica fit ut in respectivo Proprio vel Communi describitur (21).

In dominicis psalmodia constat tribus canticis cum suis antiphonis; in sabbatis, uno cantico et duobus psalmis (vel incisis psalmorum, si psalmus occurrens sit longior), item cum suis antiphonis; aliis diebus, tribus psalmis (vel incisis) cum suis antiphonis.

Repetita post ultimum canticum vel psalmum antiphona, dicitur ter Kyrie eleison et V. Benedictus es Deus. R. Amen.

66. Post psalmodiam, duplex lectio adhibetur, quarum prior est biblica, altera vel ex operibus Patrum aut scriptorum ecclesiasticorum deprompta, vel hagiographica. In celebratione publica vel communi, ante unamquamque lectionem datur benedictio petenti lectori, si praeest sacerdos vel diaconus (cfr. n. 255).

67. Ea lectio biblica de more usurpanda est, quae occurrit in Proprio de Tempore, secundum normas infra, nn. 143-158, tradendas.   In sollemnitatibus tamen et in festis, lectio biblica sumitur e Proprio vel e Communi. In festis quae non sunt Domini, si non adest lectio propria, dici potest lectio de feria currente.

68. Lectio altera, de more, ea est quae occurrit in Proprio de Tempore. In celebrationibus vero sanctorum, adhibetur lectio propria hagiographica, qua deficiente, lectio altera sumitur in sollemnitatibus et festis e respectivo Communi sanctorum, in memoriis autem e Proprio de Tempore (cfr. nn. 162-167).

69. Priorem lectionem sequitur suum responsorium. Post alteram vero lectione, diebus dominicis extra Adventum et Quadragesimam et in sollemnitatibus atque festis, necnon per octavas Nativitatis et Paschae, dicitur hymnus Te Deum.

Praeterquam in Quadragesima, cum non dicitur Te Deum laudabiliter dicitur Laus angelorum magna.

70. Officium lectionis, nisi statim sequantur Laudes Matutinae, concluditur per orationem diei (vel, nocturno tempore, per orationem Expelle) et acclamationem Benedicamus Domino. R. Deo gratias.

V. DE VIGILIIS

71. Vigilia paschalis a tota Ecclesia celebratur sicut in respectivis libris Iiturgicis describitur. «Huius noctis vigilia tanta est, ait sanctus Augustinus, ut sola sibi etiam ceterarum commune nomen velut proprium vindicaret» (22).

Nam «in huius diei vespere cuncta venerabilis sacramenti plenitudo colligitur, et quae diversis sunt praefigurata vel gesta temporibus, huius noctis curriculo devoluta supplentur» (23).

72. Sicut in Vigilia paschali, mos fuit diversas diversis in ecelesiis sollemnitates vigilia inchoare, inter quas eminent, in nostra Mediolanensi ecclesia, Nativitas et Epiphania Domini atque Pentecostes, necnon anniversaria sanctorum Patronorum et Titularium. Mos quidem ille servandus et fovendus est, ut describitur supra, n. 48.

Sicubi vero alias forte sollemnitates vel peregrinationes vigilia ornari conveniat, observentur generales normae pro celebratione verbi Dei propositae.

73. Patres vero atque spiritales auctores saepissime fideles, eos praecipue qui vitam contemplativam agunt, exhortati sunt ad orationem nocturnam, qua exprimitur et excitatur exspectatio Domini qui redibit: «Media nocte clamor factus est: ecce sponsus venit, exite obviam ei» (Mt 25,6); «Vigilate ergo, nescitis enim quando dominus domus veniat: sero an media nocte, an galli cantu, an mane, ne cum venerit repente, inveniat vos dormientes» (Me 13,35-36). Et sanctus Ambrosius nos admonuit ut «praeveniamus orientem solem»: «...Praeveni, ait, quem vides solem; surge qui dormis et exsurge a mortuis, ut illucescat tibi Christus. Si hunc solem praeveneris antequam iste surgat, adspicias Christum illuminantem. Ipse prius in tui cordis illucescit arcano. Ipse tibi dicenti: De nocte vigilat ad te spiritus meus, matutinum lumen temporibus faciet splendescere nocturnis, si mediteris verba Dei... Cum autem te meditantem verba divina dies invenerit, et tam gratum opus orandi atque psallendi delectaverit tuam mentem, iterum dices ad Dominum Iesum: Exitus matutinos et vespere delectabis» (24),

Laude ergo digni sunt omnes, qui Officio lectionis indolem nocturnam servant.

74. Ad Officium Lectionis in Natali Domini et in Epiphania laudabiliter ad tres psalmos prioris nocturni tria cantica alterius nocturni addi possunt.

VI. DE TERTIA, SEXTA ET NONA, VEL HORA PER DIEM

75. Ex perantiqua traditione soliti sunt christiani privata devotione variis temporibus per diem orare, medio etiam labore, ad imitandam Ecclesiam apostolicam; quae traditio, modis diversis et decursu temporum, liturgicis celebrationibus instructa est.

76. Mos liturgicus, tam Orientis quam Occidentis, retinuit Tertiam, Sextam et Nonam, praecipue quia iis horis adnectebatur memoria eventuum Passionis Domini et primae propagationis evangelicae.

77. Statuit autem Concilium Vaticanum II ut Horae minores, Tertia, Sexta et Nona, in choro servarentur (25),

Mos liturgicus dicendi has tres Horas retineatur, salvo iure particulari, ab iis qui vitam contemplativam agunt: suadetur etiam omnibus, iis praesertim qui recessum spiritalem vel conventum de re pastorali participant.

78. Extra chorum tamen, salvo iure particulari, ex tribus Horis unam seligere licet diei tempori magis congruentem.

Iis vero qui tres Horas non persolvunt, una saltem Hora celebranda est, ita ut servetur traditio orandi per diem in medio opere (26).

79. Ita ergo componitur ordo dicendi Tertiam, Sextam et Nonam, ut ratio habeatur simul et eorum qui unam tantum Horam seu «Horam per diem» dicant, et eorum qui omnes tres Horas persolvere debeant aut velint.

80. Tertiae, Sextae et Nonae vel Horae per diem initium fit versu introductorio Deus. in adiutorium, cum Gloria, Sicut erat et Alleluia (Tempore Quadragesimae loco Alleluia dicitur: Laus tibi, Domine, Rex aeternae gloriae).

Deinde dicitur hymnus Horae congruens. Postea fit psalmodia, deinde dicitur epistolella, seu lectio brevis, quam sequitur responsorium breve. Hora concluditur oratione et, saltem in recitatione communi, acclamatione Benedicamus Domino. . R.. Deo gratias.

81. Hymni et orationes pro singulis Horis ita proponuntur diversa, ut veritati temporis, iuxta acceptam traditionem, conveniant, atque aptius horarum sanctificatio procuretur; ideoque qui unam tantum Horam dicit, ea seligere debet elementa, quae ipsi Horae respondent.

Praeterea lectiones breves et orationes variantur pro qualitate diei, temporis vel festi.

82. Duplex psalmodia proponitur: altera currens, altera complementaris. Qui unam tantum Horam dicit, psalmodiam currentem sumat. Qui vero plures Horas dicit, in una Hora psalmodiam currentem sumat, in ceteris complementarem.

83. Psalmodia currens constat tribus psalmis (vei incisis, si agitur de psalmis longioribus) e cursu Psalterii, et quidem fere cotidie adest unum ex octonariis psalmi 118, quippe a sancto Ambrosio toties illustrati (27).

Certis vero diebus, psalmi proprii cum suis antiphonis suo loco praescribuntur. In sollemnitatibus, nisi adhibendi sint psalmi proprii, dicitur psalmodia complementaris.

84. Psalmodia complementaris constat ternis octonariis psalmi 118, adiunctis psalmis 18b, 111, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 127.

VII. DE COMPLETORIO

85. Completorium est ultima diei oratio, ante nocturnam quietem facienda, etiam post mediam noctem si casus ferat.

86. Completorium inchoatur versu Converte nos etc., deinde Deus. in adiutorium, cum Gloria, Sicut erat et Alleluia (Tempore Quadragesimae, loco Alleluia, dicitur: Laus tibi, Domine, Rex aeternae gloriae).

87. Deinde dicitur hymnus prout indicatur in psalterio.

88. Sequitur psalmodia prout in Ordinario, in qua selecti sunt psalmi praecipue ad fiduciam in Domino excitandam.

89. Post psalmodiam, legitur lectio brevis, quam sequitur responsorium, deinde dicitur, cum sua antiphona, canticum evangelicum Nunc dimittis, quod est quasi culmen totius Horae.

90. Oratio conclusiva dicitur, sicut in Ordinario.

91. Deinde dicitur una ex antiphonis de B. Maria Virgine. Praeter antiphonas quae in traditione ambrosiana et latina exstant, possunt adhiberi aliae, a Conferentia Episcopali Italiae approbatae.

92. In fine Completorii, haberi potest conscientiae discussio, quae in celebratione communi vel fit silentio, vel inseritur in actum paenitentialem secundum formulas Missalis Ambrosiani.

93. In celebratione publica, convenienter fit dimissio per invitationern Dormiamus in pace. R. Vigilemus in Christo.

VIII. DE MODO UNIENDI PRO OPPORTUNITATE HORAS OFFICII CUM MISSA VEL INTER SE

94. Iuxta traditionem ambrosianam, Missa dicitur inter primas Vesperas Nativitatis Domini, Epiphaniae Domini, Dominicae Pentecostes, et inter Vesperas feriae V in Cena Domini, ut supra describitur n. 48.

95. Praeterea, in casibus particularibus, si adiuncta id requirant, fieri potest in celebratione publica vel communi arctior coniunctio inter Missam et Horam officii, iuxta normas quae sequuntur, dummodo Missa et Hora sint de uno eodemque Mysterio vel Sancto. Cavendum tamen est ne hoc in detrimentum utilitatis pastoralis vertat, praesertim die dominica.

96. Firmis praescriptis in n. praecedente, cum Missa coniungitur Vesperis, post ingressam, salutatur populus a celebrante et fit lucernarium, postea canitur hymnus Vesperarum. Deinde, omisso Gloria in excelsis si occurrat iuxta rubricas, celebrans profert super populum orationem Missae, et sequitur liturgia verbi atque liturgia eucharistica more solito. Peracta communione, fit psalmodia Vesperarum et Magnificat cum respectivis antiphonis, omissis orationibus prima et secunda de Vesperis. Sequitur oratio post comunionem et fit dimissio ut in Missali.

97. Cum Laudibus matutinis, item firmis praescriptis n. 95, missa sequitur immediate, sic proceditur: omissa salutatione, more solito matutinae Laudes inchoantur, quae usque ad psalmum directum inclusive prosequuntur: tamen, pro oratione I dicitur Oratio super populum sicut in Missali. Omissa vero oratione II et hymno dicto, acclamationes ad Christum Dominum recitantur, post quas, omissa scilicet oratione dominica, a prima lectione incipitur Liturgia Verbi. Deinde usque ad finem ordine usitato Missa procedit.

98. Si Tertia, Sexta vel Nona, prout veritas Horarum requirit, publice celebrata, Missam immediate praecedit, actio incipere pariter potest aut a versu introductorio et hymno Horae, praesertim diebus ferialibus, aut a cantu ingressae cum processione ingressus et salutatione celebrantis, diebus praesertim festivis, omisso in alterutro casu ritu initiali. Deinde prosequitur psalmodia Horae more solito usque ad lectionem brevem exclusive. Post psalmodiam, omisso actu paenitentiali, dicitur iuxta rubricas Gloria in excelsis, et celebrans profert orationem Missae super populum.

Si vero Tertia, Sexta vel Nona Missam sequitur, tunc Missa celebratur more solito usque ad orationem post communionem exclusive. Tunc absolute incipit psalmodia de Hora, qua peraeta, statim omissis lectione brevi et responsorio brevi, dicitur oratio post communionem ac benedicitur et dimittitur populus.

99. Excepto casu noctis Nativitatis Domini, excluditur ex more coniunctio Missae cum Officio lectionis, cum Missa ipsa suum iam habeat cursum lectionum, ab altero distinguendum. Si quando tamen id per modum actus fieri oporteat, tunc statim post alteram lectionem Officii, ceteris omissis, incipit Missa ab hymno Gloria in excelsis, si dicendus est, secus ab oratione super populum.

100. Si Officium lectionis dicitur immediate ante Laudes cfr. n. 70.

Si vero Officium lectionis dicitur immediate ante Tertiam, Sextam vel Nonam, tunc initio Officii lectionis praeponi potest hymnus huic Horae congruus, deinde in fine Officii lectionis omittitur oratio et conclusio, atque in sequenti Hora omittitur versus introductorius cum Gloria Patri.

1. Hexameron 5, 12, n. 36; cfr. etiam In Psalmum 36, n. 65; In Psalmum 118, serm. 8, n. 48; serm. 19, n. 30 et 32.
2. S. Basilius M., Regulae fusius tractatae, Resp. 37,3: PG 31,1015.
3. Cfr. Ps 140,2.
4. Cassianus, De institutione coenob., lib. 3, c. 3: PL 49,124, 125.
5. S. Cyprianus, De oratione dominica, 35: PL 4,560
6. De hymnis cfr. infra nn. 174-178.
7. Quem admiratus memorat beatus Augustinus in suis Confessionibus (9,12,32).
8. Cfr. infra nn. 226,231,234.
9. De modo psallendi, cfr. infra nn. 122-126.
10. S. Ambrosius, In Psalmum 118, 19, 30.32.
11. S. Cyprianus, De oratione dominica, 35: PL 4,560
12. De spatio silentii ante orationem I Laudum, cfr. infra n. 199.
13. De modo psallendi cfr. infra nn. 122-126.
14. IlIe est hymnus cui verisimiliter alludit S. Ambrosius, Sermo contra Auxentium de basilicis tradendis, n. 34. De Hymnis, cfr. infra nn. 174-178.
15. S. Ambrosius, In Psalmum 118,19,30.
16. De oratione dominica, cfr. infra nn. 195-197.
17. S. Ambrosius, Ep. 2,3.
18. S. Ambrosius, Ep. 49,3. De lectione Sacrae Scripturae, cfr. infra nn. 143-161.
19. Conc. Vat. II, Const. dogm. de divina Revelatione, Dei Verbum, n. 25, allegans S. Ambrosium, De officiis ministrorum 1, 20,88: PL 16,50.
20. Conc. Vat. II, Const. de sacra Liturgia, Sacrosanctum Concilium, n. 89 c.
21. De modo psallendi, cfr. nn. 122-126.
22. Sermo Guelferbytanus 5: PLS 2,550
23. Laus cerei arnbrosiana.
24. S. Ambrosius, in psalm 118, serm. 19, n. 30; cfr. ibidem, n. 22 et n. 32; In psalm. 36, n. 65; De Elia et ieiunio, c. 15, n. 55.
25. Cfr. Conc. Vat. II, Const. de sacra Liturgia, Sacrosanctum Concilium, n. 89 e.
26. De Veritate temporis servanda, cfr. supra n.11
27. S. Ambrosius, In Psalmum 118.